Ngày 24/6/2025, tại kỳ họp thứ 9, Quốc hội khóa XV đã thông qua Nghị quyết số 205/2025/QH15 quy định việc thí điểm Viện kiểm sát nhân dân khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền dân sự của các chủ thể là nhóm dễ bị tổn thương hoặc bảo vệ lợi ích công khi không có người khởi kiện (gọi là vụ án dân sự công ích).
Nghị quyết có hiệu lực thi hành từ ngày 01 tháng 01 năm 2026 và được thực hiện thí điểm trong 03 năm tại 06 tỉnh, thành phố: Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Cần Thơ, Quảng Ninh và Đắk Lắk.
Mặc dù triển khai thực hiện thí điểm ở một số địa phương, nhưng hiện nay trên toàn quốc, Viện kiểm sát các địa phương đã tích cực tham gia hỗ trợ các nhóm người dễ bị tổn thương, xác minh, kiến nghị khắc phục đối với các hành vi vi phạm liên quan đến lợi ích công và đã đạt được nhiều kết quả tích cực.
I. SỰ CẦN THIẾT BAN HÀNH NGHỊ QUYẾT
- Bảo vệ nhóm người dễ bị tổn thương (trẻ em, người cao tuổi, người khuyết tật, người mất năng lực hành vi dân sự, phụ nữ đang mang thai hoặc nuôi con nhỏ, người dân tộc thiểu số…) và bảo vệ lợi ích công luôn được Đảng, Nhà nước rất quan tâm, khẳng định nhất quán trong nhiều nghị quyết, chỉ thị, kết luận và được thể chế trong Hiến pháp, pháp luật; công tác này trong những năm qua đã đạt được những kết quả nhất định.
- Tuy nhiên, về trách nhiệm, vai trò khởi kiện của các cơ quan, tổ chức, cá nhân chưa thực sự hiệu quả: Thực tế hiện nay còn xảy ra vụ việc dân sự xâm hại các quyền dân sự của chủ thể thuộc nhóm dễ bị tổn thương và lợi ích công nhưng chưa rõ chủ thể được giao thực hiện việc khởi kiện hoặc chưa được các cơ quan, tổ chức có trách nhiệm thực sự quan tâm, chủ động yêu cầu và khởi kiện. Thực trạng này có nhiều nguyên nhân, trong đó có nguyên nhân là pháp luật chưa quy định cụ thể cơ chế bảo đảm cho các cơ quan, tổ chức, cá nhân khởi kiện, chưa quy định về Viện kiểm sát nhân dân thực hiện quyền khởi kiện vụ án dân sự đối với các trường hợp này dẫn đến thất thoát, lãng phí nguồn lực tài sản của nhà nước, của xã hội và chưa bảo vệ tốt quyền, lợi ích hợp pháp cho chủ thể là người dễ bị tổn thương.
- Kinh nghiệm ở nhiều quốc gia, Viện kiểm sát/Viện công tố thông qua cơ chế khởi kiện dân sự bảo vệ lợi ích công và nhóm dễ bị tổn thương rất hiệu quả, nhất là những nước có thể chế chính trị tương đồng với Việt Nam chúng ta.
- Thực hiện Kết luận số 120-KL/TW ngày 22/01/2025 của Bộ Chính trị đồng ý, thông qua kết quả Đề án “Nghiên cứu hoàn thiện quy định của pháp luật về khởi kiện vụ án dân sự trong trường hợp chủ thể các quyền dân sự là nhóm dễ bị tổn thương hoặc trường hợp liên quan đến lợi ích công nhưng không có người đứng ra khởi kiện”, Viện kiểm sát nhân dân tối cao xây dựng dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về việc thí điểm Viện kiểm sát nhân dân khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền dân sự của các chủ thể là nhóm dễ bị tổn thương hoặc bảo vệ lợi ích công và được Quốc hội thông qua để triển khai thực hiện thí điểm.
II. MỘT SỐ NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA NGHỊ QUYẾT
1. Về xác định nhóm dễ bị tổn thương
Theo khoản 1 Điều 3 của Nghị quyết thì nhóm dễ bị tổn thương gồm:
- Trẻ em theo quy định của Luật Trẻ em (người dưới 16 tuổi)
- Người cao tuổi theo quy định của Luật Người cao tuổi (công dân Việt Nam từ đủ 60 tuổi trở lên).
- Người khuyết tật theo quy định của Luật Người khuyết tật;
- Phụ nữ đang mang thai hoặc đang nuôi con dưới 36 tháng tuổi;
- Người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi và người mất năng lực hành vi dân sự theo quy định của Bộ luật Dân sự;
- Người dân tộc thiểu số cư trú tại vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn theo quy định của pháp luật: Là người thuộc đối tượng được trợ giúp pháp lý theo quy định của Luật Trợ giúp pháp lý. Vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn được xác định theo quy định của Chính phủ và Thủ tướng Chính phủ.
2. Về xác định các lĩnh vực thuộc lợi ích công:
Theo quy định tại khoản 2 Điều 3 của Nghị quyết thì lợi ích công gồm lợi ích công cộng, lợi ích của Nhà nước thuộc các lĩnh vực sau:
- Đầu tư công: Là hoạt động đầu tư của Nhà nước vào các chương trình, nhiệm vụ, dự án và đối tượng đầu tư công khác theo quy định của Luật Đầu tư công.
- Đất đai, tài nguyên, tài sản công khác:
Bảo vệ lợi ích công trong lĩnh vực đất đai: Là bảo vệ chế độ sở hữu, chế độ quản lý và chế độ sử dụng đất công theo quy định của Luật Đất đai.
Tài nguyên: Gồm tài nguyên đất, tài nguyên nước, tài nguyên rừng, tài nguyên khoáng sản, nguồn lợi ở vùng biển, vùng trời, kho số viễn thông và kho số khác phục vụ quản lý nhà nước, tài nguyên Internet, phổ tần số vô tuyến điện, quỹ đạo vệ tinh, dữ liệu số và các tài nguyên khác do Nhà nước quản lý theo quy định của pháp luật.
Tài sản công: Là tài sản thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý theo quy định của Luật Quản lý, sử dụng tài sản công
- Môi trường, hệ sinh thái;
Môi trường: Là các yếu tố vật chất tự nhiên và nhân tạo quan hệ mật thiết với nhau, bao quanh con người, có ảnh hưởng đến đời sống, kinh tế, xã hội, sự tồn tại, phát triển của con người, sinh vật và tự nhiên, được bảo vệ theo quy định của Luật Bảo vệ môi trường.
Hệ sinh thái: Là quần xã sinh vật và các yếu tố phi sinh vật của một khu vực địa lý nhất định, có tác động qua lại và trao đổi vật chất với nhau, được bảo tồn và phát triển theo quy định của Luật Đa dạng sinh học.
- Di sản văn hóa: Bao gồm di sản văn hóa vật thể, di sản văn hóa phi vật thể, thuộc sở hữu toàn dân, được xác lập, bảo vệ theo quy định của Luật Di sản văn hóa.
- An toàn thực phẩm, dược phẩm: Là việc bảo đảm để thực phẩm không gây hại đến sức khỏe, tính mạng con người theo quy định của Luật An toàn thực phẩm.
- Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng: Là bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người tiêu dùng theo quy định của Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.
3. Quyền dân sự của nhóm dễ bị tổn thương:
Quyền dân sự của nhóm này bao gồm quyền nhân thân và quyền tài sản:
- Quyền nhân thân: Các quyền nhân thân của cá nhân được đề cập từ Điều 26 đến Điều 39 Bộ luật Dân sự 2015 bao gồm: Quyền có họ, tên (Điều 26); Quyền thay đổi họ (Điều 27); Quyền thay đổi tên (Điều 28); Quyền xác định, xác định lại dân tộc (Điều 29); Quyền được khai sinh, khai tử (Điều 30); Quyền đối với quốc tịch (Điều 31); Quyền của cá nhân đối với hình ảnh (Điều 32); Quyền sống, quyền được bảo đảm an toàn về tính mạng, sức khỏe, thân thể (Điều 33); Quyền được bảo vệ danh dự, nhân phẩm, uy tín (Điều 34); Quyền hiến, nhận mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (Điều 35); Quyền xác định lại giới tính (Điều 36); Chuyển đổi giới tính (Điều 37); Quyền về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân, bí mật gia đình (Điều 38); Quyền nhân thân trong hôn nhân và gia đình (Điều 39).
- Quyền tài sản: Theo Điều 115 Bộ luật Dân sự thì quyền tài sản là quyền trị giá được bằng tiền, bao gồm quyền tài sản đối với đối tượng quyền sở hữu trí tuệ, quyền sử dụng đất và các quyền tài sản khác.
4. Nguồn thông tin về vụ án dân sự công ích
- Thông tin do cơ quan, tổ chức, cá nhân gửi đến Viện kiểm sát.
- Thông tin từ phương tiện truyền thông hoặc dư luận xã hội.
- Thông tin do Viện kiểm sát phát hiện qua giải quyết vụ án, vụ việc khác.
- Nguồn thông tin hợp pháp khác.
5. Trường hợp Viện kiểm sát khởi kiện:
- Qua tiếp nhận thông tin từ các nguồn quy định như trên, Viện kiểm sát tiến hành kiểm tra, xác minh và xác định có vi phạm gây thiệt hại đến quyền dân sự của chủ thể thuộc nhóm dễ bị tổn thương hoặc lợi ích công, sau khi thông báo, kiến nghị với cơ quan, tổ chức, cá nhân có quyền, trách nhiệm khởi kiện theo quy định nhưng không có người khởi kiện thì Viện kiểm sát khởi kiện.
- Trong quá trình giải quyết vụ án, vụ việc, Viện kiểm sát phát hiện có vi phạm gây thiệt hại đến quyền dân sự của chủ thể thuộc nhóm dễ bị tổn thương hoặc lợi ích công nhưng không thể giải quyết trong cùng vụ án, vụ việc đó, sau khi thông báo, kiến nghị với cơ quan, tổ chức, cá nhân có quyền, trách nhiệm khởi kiện theo quy định nhưng không có người khởi kiện thì Viện kiểm sát khởi kiện.
6. Quy trình Viện kiểm sát tiến hành khởi kiện
* Tiếp nhận thông tin, thụ lý, kiểm tra, xác minh, thu thập tài liệu, chứng cứ:
Khi tiếp nhận thông tin về vụ án dân sự công ích, nếu thấy có căn cứ thì Viện kiểm sát thụ lý, tiến hành các biện pháp kiểm tra, xác minh, thu thập tài liệu, chứng cứ để đánh giá tính xác thực của sự việc, tính chất, mức độ vi phạm, hậu quả thiệt hại và xác định cơ quan, tổ chức, cá nhân có hành vi vi phạm.
* Yêu cầu chấm dứt vi phạm; thông báo, kiến nghị, hỗ trợ khởi kiện
- Khi xác định có hành vi xâm phạm quyền dân sự của chủ thể thuộc nhóm dễ bị tổn thương hoặc lợi ích công, Viện kiểm sát yêu cầu cơ quan, tổ chức, cá nhân chấm dứt ngay vi phạm, áp dụng các biện pháp để ngăn chặn, khắc phục hậu quả.
- Trong thời hạn 30 ngày, kể từ ngày có kết quả kiểm tra, xác minh xác định quyền dân sự của chủ thể thuộc nhóm dễ bị tổn thương hoặc lợi ích công bị xâm phạm, Viện kiểm sát tiến hành:
+ Thông báo cho chủ thể thuộc nhóm dễ bị tổn thương hoặc người đại diện hợp pháp của họ thực hiện việc khởi kiện;
+ Kiến nghị cơ quan, tổ chức, cá nhân có quyền, trách nhiệm khởi kiện thực hiện việc khởi kiện, đồng thời gửi kiến nghị cho cơ quan, tổ chức cấp trên trực tiếp của cơ quan, tổ chức, cá nhân đó.
- Trong thời hạn 30 ngày, kể từ ngày nhận được thông báo, kiến nghị của Viện kiểm sát, cơ quan, tổ chức, cá nhân có trách nhiệm trả lời bằng văn bản cho Viện kiểm sát về việc thực hiện quyền, trách nhiệm khởi kiện.
- Trường hợp cơ quan, tổ chức, cá nhân khởi kiện và có đề nghị Viện kiểm sát hỗ trợ thì Viện kiểm sát hỗ trợ việc khởi kiện.
* Tiến hành khởi kiện vụ án dân sự công ích
- Trong thời hạn 02 tháng, kể từ ngày hết thời hạn 30 ngày sau khi thông báo, kiến nghị mà không có người khởi kiện hoặc Viện kiểm sát không nhận được văn bản trả lời của cơ quan, tổ chức, cá nhân có quyền, trách nhiệm khởi kiện thì Viện kiểm sát xem xét, quyết định:
+ Khởi kiện vụ án để bảo vệ lợi ích công;
+ Khởi kiện vụ án để bảo vệ quyền dân sự của chủ thể thuộc nhóm dễ bị tổn thương khi người bị xâm phạm quyền dân sự hoặc người đại diện hợp pháp của họ không thể tự mình khởi kiện và đề nghị Viện kiểm sát khởi kiện; trường hợp có căn cứ xác định việc họ không đề nghị khởi kiện là do bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép hoặc nhầm lẫn thì Viện kiểm sát xem xét, quyết định việc khởi kiện.
- Trong thời hạn 05 ngày làm việc kể từ ngày ban hành, Viện kiểm sát gửi quyết định khởi kiện kèm theo tài liệu, chứng cứ đến Tòa án có thẩm quyền giải quyết vụ án.
- Khi khởi kiện, Viện kiểm sát không phải nộp tạm ứng án phí, không phải chịu án phí.
7. Thẩm quyền giải quyết vụ án dân sự công ích
- Tòa án khu vực có thẩm quyền giải quyết theo thủ tục sơ thẩm vụ án dân sự công ích. Thẩm quyền của Tòa án được xác định theo thứ tự sau đây:
+ Tòa án nơi bị đơn cư trú, làm việc nếu bị đơn là cá nhân hoặc nơi bị đơn có trụ sở nếu bị đơn là cơ quan, tổ chức. Nếu bị đơn cư trú, làm việc, có trụ sở ở nhiều nơi khác nhau thì Viện kiểm sát có thể yêu cầu Tòa án ở một trong các nơi đó giải quyết. Nếu tranh chấp phát sinh từ hoạt động của chi nhánh tổ chức thì Viện kiểm sát có thể yêu cầu Tòa án nơi tổ chức có trụ sở hoặc nơi tổ chức có chi nhánh giải quyết;
+ Tòa án nơi xảy ra hành vi vi phạm;
+ Tòa án nơi xảy ra hậu quả thiệt hại.
- Trường hợp đối tượng bị thiệt hại là bất động sản thì chỉ Tòa án khu vực nơi có bất động sản có thẩm quyền giải quyết theo thủ tục sơ thẩm. Nếu bất động sản có ở nhiều nơi khác nhau thì Tòa án có thẩm quyền giải quyết theo thủ tục sơ thẩm là Tòa án khu vực nơi có một trong các bất động sản đó.
- Trường hợp vụ án dân sự công ích do Viện kiểm sát khởi kiện qua giải quyết vụ án, vụ việc khác thì Tòa án có thẩm quyền giải quyết theo thủ tục sơ thẩm là Tòa án khu vực đã hoặc đang giải quyết vụ án, vụ việc đó.
8. Thẩm quyền khởi kiện vụ án dân sự công ích
- Viện kiểm sát khu vực tương ứng với Tòa án khu vực có thẩm quyền giải quyết theo thủ tục sơ thẩm vụ án dân sự công ích có quyền khởi kiện vụ án.
- Trường hợp vụ án phức tạp, giá trị thiệt hại lớn hoặc xảy ra trên địa bàn nhiều khu vực hoặc có yếu tố nước ngoài hoặc khi xét thấy cần thiết thì Viện kiểm sát cấp tỉnh có thể khởi kiện hoặc tiến hành kiểm tra, xác minh, thu thập tài liệu, chứng cứ, sau đó phân công cho Viện kiểm sát khu vực khởi kiện vụ án.
- Trường hợp vụ án rất phức tạp, giá trị thiệt hại rất lớn hoặc xảy ra trên địa bàn nhiều tỉnh, thành phố hoặc có ảnh hưởng đến an ninh, đối ngoại hoặc khi xét thấy cần thiết thì Viện kiểm sát nhân dân tối cao có thể khởi kiện hoặc tiến hành kiểm tra, xác minh, thu thập tài liệu, chứng cứ, sau đó phân công cho Viện kiểm sát cấp dưới khởi kiện vụ án.
9. Nhiệm vụ, quyền hạn của Viện kiểm sát
- Tiếp nhận, xử lý thông tin về việc xâm phạm quyền dân sự của chủ thể thuộc nhóm dễ bị tổn thương hoặc lợi ích công.
- Kiểm tra, xác minh, thu thập thông tin, tài liệu, chứng cứ.
- Yêu cầu Tòa án áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời để bảo vệ quyền dân sự, tài sản, bảo đảm thu thập, bảo vệ chứng cứ, bảo đảm cho việc giải quyết vụ án hoặc việc thi hành án.
- Yêu cầu cơ quan, tổ chức, cá nhân chấm dứt vi phạm và áp dụng biện pháp để ngăn chặn, khắc phục hậu quả.
- Đình chỉ, phục hồi việc kiểm tra, xác minh.
- Thông báo, kiến nghị với cơ quan, tổ chức, cá nhân có quyền, trách nhiệm khởi kiện theo quy định của pháp luật; hỗ trợ việc khởi kiện.
- Khởi kiện vụ án dân sự công ích và thực hiện quyền, nghĩa vụ của người khởi kiện trong quá trình giải quyết vụ án.
- Kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong giải quyết vụ án, thực hiện quyền yêu cầu, kiến nghị, kháng nghị theo quy định của pháp luật tố tụng dân sự.
10. Các biện pháp kiểm tra, xác minh, thu thập thông tin, tài liệu, chứng cứ
- Kiểm tra, xác minh, thu thập hoặc ủy thác kiểm tra, xác minh, thu thập thông tin, tài liệu, dữ Liệu điện tử, vật chứng.
- Yêu cầu cơ quan, tổ chức, cá nhân cung cấp thông tin, tài liệu, chứng cứ mà cơ quan, tổ chức, cá nhân đó đang lưu giữ, quản lý.
- Trưng cầu giám định; định giá tài sản; trưng cầu ý kiến cơ quan, tổ chức, cá nhân có chuyên môn.
- Lấy lời khai; đối chất.
- Xem xét, thẩm định tại chỗ.
- Kiểm tra, đánh giá hiện trường để phát hiện dấu vết của vi phạm, thu thập thông tin, tài liệu, chứng cứ.
- Biện pháp khác theo quy định của pháp luật.
11. Trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân
- Cơ quan, tổ chức, cá nhân khi phát hiện hành vi xâm phạm quyền dân sự của chủ thể thuộc nhóm dễ bị tổn thương hoặc lợi ích công có trách nhiệm thông báo ngay cho cơ quan, tổ chức, cá nhân có quyền, trách nhiệm khởi kiện hoặc Viện kiểm sát.
- Cơ quan, tổ chức, cá nhân đang lưu giữ, quản lý thông tin, tài liệu, chứng cứ có trách nhiệm cung cấp theo yêu cầu của Viện kiểm sát trong thời hạn 15 ngày kể từ ngày nhận được yêu cầu; trường hợp không cung cấp được thì trả lời bằng văn bản, nêu rõ lý do.
- Cơ quan, tổ chức, cá nhân được trưng cầu giám định, yêu cầu định giá, trưng cầu ý kiến chuyên môn hoặc được yêu cầu phối hợp có trách nhiệm thực hiện yêu cầu của Viện kiểm sát.
KẾT LUẬN
Trong những năm qua, Đảng và Nhà nước luôn đặc biệt quan tâm đến việc bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của nhóm dễ bị tổn thương và lợi ích công cộng, coi đó là biểu hiện của một xã hội văn minh, nhân đạo, giàu tính nhân văn.
Tuy nhiên, thực tiễn vẫn còn nhiều vụ việc xâm hại quyền lợi của các nhóm yếu thế hoặc lợi ích công nhưng chưa được các cơ quan, tổ chức có trách nhiệm chủ động khởi kiện, dẫn đến thất thoát, lãng phí nguồn lực xã hội.
Từ yêu cầu thực tiễn đó, Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 9/11/2022 của Ban Chấp hành Trung ương đã định hướng hoàn thiện cơ chế pháp lý về khởi kiện trong các vụ án dân sự liên quan nhóm yếu thế và lợi ích công. Trên cơ sở đó, Bộ Chính trị ban hành Kết luận số 120-KL/TW ngày 22/1/2025, giao VKSND tối cao chủ trì xây dựng Đề án và thực hiện thí điểm cơ chế khởi kiện công ích. Đến kỳ họp thứ 9, Quốc hội khóa XV đã ban hành Nghị quyết số 205/2025/QH15.
Cơ chế Viện kiểm sát khởi kiện dân sự công ích không chỉ là đổi mới về tổ chức và hoạt động tư pháp, mà còn là biểu hiện sinh động của chính sách nhân đạo, lấy con người làm trung tâm.
Thông qua cơ chế này, quyền và lợi ích hợp pháp của trẻ em, người khuyết tật, người cao tuổi, phụ nữ mang thai, người dân tộc thiểu số ở vùng khó khăn sẽ được bảo vệ hữu hiệu hơn; đồng thời góp phần phòng ngừa, khắc phục tình trạng xâm hại tài sản công, tài nguyên, môi trường và lợi ích cộng đồng.
Trên đây là một số nội dung cơ bản của Nghị quyết, đề nghị các đồng chí tiếp tục nghiên cứu, nắm vững, phát huy vai trò của công dân trong việc phát hiện, cung cấp thông tin vi phạm cho các Viện kiểm sát có thẩm quyền để thực hiện hiệu quả nghị quyết, góp phần bảo vệ quyền và lợi ích của nhóm yếu thế và lợi ích công cộng./.
0 Nhận xét